Orde scheppen in een complexe problematiek
Een goede probleemanalyse is bepalend voor een werkbaar ‘plan van aanpak', en daardoor voor het uiteindelijk resultaat van een begeleiding. Al te vaak komen mensen met een bijzonder complexe, chaotische problematiek, die de vrucht is van één onderliggende wortel.
De ‘klacht'
David en Saskia vragen om een gesprek, omdat ze de laatste tijd het idee hebben dat ze de relatie met de kinderen kwijt aan het raken zijn. Ze hebben altijd geprobeerd om hun kinderen op te voeden binnen een Bijbels kader, maar dat lijkt nu allemaal in duigen te vallen. Ze vragen zich af wat ze ‘verkeerd gedaan hebben'.
Ze vertellen dat hun oudste zoon Peter (20) al een tijdlang met drugs bezig is (bijna dagelijks blowen, ook op zijn kamer thuis, en de laatste tijd tijdens het weekend af en toe XTC), en omgaat met ‘verkeerde vrienden'. Hij laat zich niets gezeggen en is af en toe flink agressief. Hij is ook al een keer opgepakt door de politie in verband met de diefstal van een brommer, maar bleek uiteindelijk toch niets met de zaak te maken te hebben.
David en Saskia hebben het hier moeilijk mee, maar zijn vooral ongerust omdat hij zijn jongere zus Rebecca (17) ‘meetrekt in die kliek'. Ook Rebecca is al begonnen met blowen, en ze voelt zich aangetrokken tot het stoere gedrag van Peters vrienden. Ze is brutaal en opstandig, en gaat zich steeds uitdagender kleden.
Peter en Rebecca zitten beiden op kamers, maar Benjamin (12) woont nog thuis. Hij vertoont weliswaar wenselijk gedrag, maar trekt zich de laatste tijd steeds vaker terug op zijn kamer. Hij is zo gesloten, dat zijn ouders eigenlijk geen idee hebben van wat er in zijn binnenste omgaat.
Complexe problematiek
Wanneer ik het ‘Informatieformulier' met hen doorneem, blijkt dat beiden een behoorlijk gecompliceerde achtergrond hebben. David was de middelste van vijf kinderen. Moeder had het druk met het gezin, en was vaak ziek (acht operaties in twaalf jaar). Davids vader heeft steeds hard en veel gewerkt om er voor te zorgen dat het gezin de touwtjes aan elkaar kon blijven knopen.
David heeft, zo lang hij zich herinnert, geprobeerd om begrip op te brengen voor de situatie van zijn ouders. Hij is altijd een ‘braaf kind' geweest. Toch had hij tegelijk voortdurend de indruk dat hij het fout deed. Dit werd in de hand gewerkt door de hoge verwachtingen van zijn vader. Hij kan zich niet herinneren ooit een compliment van vader ontvangen te hebben: alles wat hij deed moest beter. Hij werd hierdoor erg onzeker en ging er steeds al bij voorbaat van uit dat ‘het wel zijn fout zou zijn'.
Ook David zelf is een harde werker, die zijn best doet om goed voor zijn gezin te zorgen. Hij is er in geslaagd om zijn eigen kinderen te vrijwaren van de financiële onzekerheid waar hij zelf, als kind, zo sterk onder geleden heeft. Hij heeft echter geen enkele emotionele band opgebouwd met de kinderen, die zich geen van allen kunnen herinneren dat hij ooit een diepgaand gesprek met hun gevoerd zou hebben.
David slaagt er niet in om rust te vinden in zijn rol als echtgenoot en vader. Hij is erg negatief over zichzelf: hij gaat er nog steeds van uit dat ‘het allemaal wel zijn fout zal zijn'. Zijn negatieve zelfbeeld brengt hem er toe om de realiteit te ontkennen, en soms positiever voor te stellen dan ze in werkelijkheid is. Zijn vrouw verwijt hem regelmatig dat hij ‘alleen maar zijn kop in het zand steekt'.
Saskia is de oudste van drie dochters, en komt uit een christelijk gezin. Ze vertelt dat ze aan de buitenkant een ‘modelgezinnetje' waren (vader ouderling, elke zondag twee keer naar de kerk, moeder thuis voor de kinderen), maar dat ‘de binnenkant helemaal rot was'. Vader was een stevige drinker (minstens drie keer per week stomdronken), en sloeg moeder regelmatig, ook in het bijzijn van de kinderen. Saskia kroop dan bang weg in een hoekje. Als kind dacht ze dat de vele ruzies tussen papa en mama haar fout waren, en vond ze het maar slap van zichzelf dat ze niet tussenbeide durfde te komen om papa en mama ‘uit elkaar te halen'. Ze heeft al heel jong beslist dat ze niets meer met de God van haar ouders te maken wilde hebben.
Pas toen ze ongeveer elf jaar oud was, begon papa haar op te merken, hetgeen resulteerde in een jarenlange periode van vernedering en kritiek. Hij vertelde haar steeds dat ze dankbaar moest zijn dat ze thuis mocht wonen, omdat ze zo lelijk en dom was dat geen enkele man haar zou willen. Toen Saskia begon aan een studie verpleegkunde, heeft ze onmiddellijk de mogelijkheid aangegrepen om op kamers te gaan wonen.
Ondanks het feit dat ze meer dan intelligent genoeg was, lukte de studie niet, en heeft Saskia een baantje gevonden als schoonmaakster bij een groot bedrijf. In die periode heeft ze David ontmoet. Saskia is al snel zwanger geworden, en na een periode van samenwonen, zijn ze uiteindelijk getrouwd.
De eerste jaren van hun huwelijk verliepen chaotisch, met veel geruzie en verwijten heen en weer. Nadat ze beiden tot geloof gekomen zijn (dertien jaar geleden), hebben ze geleerd om van elkaar te houden, en een relatief evenwichtige relatie weten uit te bouwen. Saskia heeft wel veel last van ‘migraineachtige hoofdpijnen' (de dokter vermoedt dat het ‘tussen de oren zit') en lange periodes van neerslachtigheid.
Nu echter hebben ze het idee dat alles wat ze opgebouwd hebben hun ontglipt, en zitten ze in mijn gesprekskamer met de vraag: ‘Wat hebben we verkeerd gedaan?'
Probleemanalyse
Zowel het verhaal van David en Saskia apart, als hun gezamenlijk verhaal is erg complex: er zitten heel wat elementen en aanknopingspunten in die wel eens van belang zouden kunnen zijn voor hun huidige hulpvraag.
Bij dergelijke complexe situaties is het vaak zo dat er aan de basis van de vele problemen één wortel ligt. Hoewel elk van de problemen die zich aan de oppervlakte manifesteren belangrijk zijn en aandacht verdienen, kunnen ze niet, of moeilijk, opgelost worden zo lang de wortel die hen voedt, niet geëlimineerd is.
In het geval van David en Saskia bleek deze wortel afwijzing te zijn, met een daaruit voortvloeiend negatief zelfbeeld en gebrek aan zelfaanvaarding. Hoewel David zich aan de buitenkant best evenwichtig en stoer voordeed, lag zijn gebrek aan zelfaanvaarding dat veroorzaakt werd door een emotioneel afwezige vader met hoge verwachtingen aan de basis van zijn neiging om de realiteit te ontvluchten, of die mooier voor te stellen dan ze in werkelijkheid was. Hij miste het zelfvertrouwen om, als man en vader, leiding te geven aan zijn gezin, en werd op die manier, zonder het te beseffen, zelf een emotioneel afwezige vader.
De directe en brutale afwijzing die Saskia in het gezin van oorsprong heeft ondergaan, heeft er toe geleid dat ze haar opleiding niet afgemaakt heeft, een baan heeft waar ze zichzelf niet in kwijt kan, en, min of meer gedwongen, op jonge leeftijd in een huwelijk terechtgekomen is, met een man waarmee ze anders zeker niet getrouwd zou zijn. Ze mist echter het zelfvertrouwen en het vermogen om God te vertrouwen, en zich binnen de bestaande situatie te ontwikkelen tot de vrouw die God wil dat ze is.
Nadat beiden geleerd hadden dat hun zelfwaarde niet bepaald wordt door datgene wat ze kunnen presteren, is de relatie met elkaar verdiept, en de relatie met Benjamin open gebloeid. De relatie met de twee oudste kinderen is in zoverre verbeterd dat een gesprek mogelijk is, en dat ze met verwondering kijken naar de verandering in het leven van hun ouders.
Noot:
U kunt het informatieformulier vinden op de website van het CPc: www.pastoralecounseling.org
Metamorfose, Magazine voor pastoraat en hulpverlening
20ste jaargang, 3de kwartaal 2010, nr 87, p. 22-23
© Centrum voor Pastorale Counseling, v.z.w.